خلاصه کتاب سینمای اشراقی (سینمای دینی و هنر اشراقی شهید آوینی با نظری به عکاسی اشراقی)

اصطلاح سینمای اشراقی نخستین بار از سوی سید مرتضی آوینی وضع شد. است. او درحالی‌که با اصطلاح سینمای اسلامی موافق نبود، در گذر زمان به این نتیجه رسید که سینما را به‌مثابه نحوی تجربه هنری با حقیقت نسبتی است.

تهیه و تنظیم: ریحانه ولیدآبادی

نام کتاب: سینمای اشراقی (سینمای دینی و هنر اشراقی شهید آوینی با نظری به عکاسی اشراقی)

نویسنده: محمد مددپور

انتشارات: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی

تعداد صفحه: ۲۴۶

 

نویسنده در فصل اول به سیر و سلوک پس‌فردایی شهید آوینی و تفکر معنوی می‌پردازد. در فصل دوم ماهیت سینمای اشراقی شهید آوینی را توضیح می‌دهد و سپس در فصل سوم بیان می‌کند که در مستند اشراقی شهید آوینی به‌مثابه آینه تجلیات الهی است. در فصل چهارم این موضوعات را مطرح می‌کند: دیدگاه شهید آوینی درباره مابعدالطبیعه نقاشی معاصر، خودبنیادی نقاشی مدرن، سیر نیست‌انگاری و خودبنیادی تفکر غربی، نسبت هنر مدرن و آزادی، نسبت هنر مدرن با طبیعت، نسبت هنر آبستره و دین، غیرانسانی شدن نقاشی و سیر و سلوک نقاش در انتهای قوس نزولی وجود و سکنی گزیدن در قعر آن. در پایان و در فصل پنجم به مابعدالطبیعه عکاسی اشراقی می‌پردازد.

مقدمه

سینمای اشرافی در بادی نظر اصطلاحی عجیب به نظر می‌رسد. در فرهنگ و ادبیات کهن فلسفی و عرفانی ما از اشراقی و حکمت اشراق سخن به میان آمده است که اساس آن را بر تابش نور و فیوضات الهی بر عقول و قلوب آدمیان است. اما سینما که بر مدار تکنیک و صنعت و هنر مدرن دایر است، چه نسبتی با اشراق و حکمت اشراقی دارد؟

اصطلاح سینمای اشراقی نخستین بار از سوی سید مرتضی آوینی وضع شد. است. او درحالی‌که با اصطلاح سینمای اسلامی موافق نبود، در گذر زمان به این نتیجه رسید که سینما را به‌مثابه نحوی تجربه هنری با حقیقت نسبتی است.

سیر و سلوک پس‌فردایی شهید آوینی

شهید آوینی در آثار خویش مسائل مختلفی را مطرح کرده است. آثار (تألیفی و سینمایی) او را در دو دسته می‌توان لحاظ کرد: دسته اول، آثاری که مبتنی بر نوعی تفکر تفصیلی خودآگاهانه تاریخی است که از حکمت معنوی نیز با واسطه بهره می‌گیرد. شهید در این آثار سعی می‌کند وضع کنونی و دیروز و امروز جهان موجود را تبیین کند و جایگاه انسان را، در جهان خود، آگاهانه و به تفصیل، تفسیر و تأویل کند. دسته دوم، آثاری که در مقام تفکر معنوی است و از محاجه با جهان کنونی پرهیز می‌کند و تعلقش به جهان فردا و پس فردا است؛ که در این نوشته به «سیر و سلوک پس‌فردایی» در نظر شهید آوینی پرداخته‌شده که «ایمان را منجی جهان فردا» می‌داند.

شهید آوینی در طریق تفکر به راهی رسید که تفکر او را «تفکر پس‌فردا» باید نامید و تفکر دیروز و امروز و فردایش تفکر انتظار آماده گره و ستیز با جهان اغیار و نفس غرب‌زده خویشتن است و تفکر پریروزش «تفکر امت واحده» و پس‌فردایش، «تفکر امام موعود» و «تفکر معنوی و دینی حقیقی». باید پرسش کرد که ممیزه تفکر فردا و پس‌فردا چیست؟

یکی از متفکران مشهور غرب یعنی هیدگر که در نوشته‌هایش به تفکر معنوی خیلی توجه دارد، در نظرش ممیزه عالم آینده، «تفکر معنوی» است، بی‌آنکه بخواهیم تفکر معنوی پس‌فردایی شهید آوینی را که در ساحت قدس دینی، به تفکر معنوی نظر دارد، به تفکر معنوی هیدگر تحویل کنیم و تقلیل دهیم. تفکر معنوی تفکری است که در برابر تفکر حسابگرانه قرار می‌گیرد و آن چیزی است که در جهان امروز از آن خبری نیست. وی‍ژگی مهم تفکر حسابگر و غیرمعنوی این است که به هر شیء که نگاه می‌کنیم جنبه‌ای از آن را در ذهن خود بیاوریم که سود و فایده بر آن مترتب است.

ماهیت سینمای اشراقی شهید آوینی

تجربه سینمایی شهید آوینی، تنها نمونه بی‌ادعای سینمای دینی آماده‌گر بعد از انقلاب اسلامی است. شهید علاوه بر تجربه دینی در قلمرو سینمای مستند و استقرار در افق حقیقت در قلمرو تجربه سینمایی، این تجربه را با مباحث نظری تفسیر و تبیین و تأویل کرد و به‌صورت مصاحبه‌ای از خود باقی گذاشت.

در نظر شهید آوینی، جان کلام در تجربه اشراقی این است که انسان چنان به حقیقت تقرب حاصل کند که حجاب نفس انسان برداشته شود. مشکل فیلم‌ساز این است که گرچه ماده اثر خود را از خارج می‌گیرد، اما صورت‌های ذهنی خود را بر ماده این اثر می‌زند، در نتیجه به هر نسبت نفس فیلم‌ساز آلوده‌تر باشد، به همان نسبت هم اثر دور از واقعیت و حقیقت است.

ازجمله ممیزات سینمای اشراقی عبارت‌اند از: ۱. کوشش برای تطبیق با واقعیت. ۲. دوری از تخصص‌های بیگانه و غیرایمانی مدرسه‌ها و دانشکده‌های سینمایی. ۳. قبول شهادت. ۴. بداهت و سادگی و دوری از پیچیدگی. ۵. قبول جنگ به‌مثابه حیاتی‌ترین مسئله حیاتی اسلام. ۶. اساس قرار دادن فطرت الهی مخاطب. ۷. استفاده از گفتار، جهت ظاهر کردن جنبه‌های معنوی تصاویر.

واقعیت به‌مثابه آینه تجلیات الهی در مستند اشراقی شهید آوینی

پرسش از واقعیت در تفکر تاریخی به انحای مختلف، پاسخ‌های متفاوتی داشته است. در حقیقت در عصر غیبت قدیسان و معصومان، حقیقت اشیاء برای انسان تجلی نمی‌کند، مگر برای استثناء. آنچه در تاریخ تفکر رخ داده، همه به نحوی تأویلی از حقیقت بوده است.

به عقیده شهید آوینی، اگر تعلق به حق در هنرمند موجود باشد، فیلم مستند می‌تواند تا آنجا پیش برود که با حقیقت متحد شود. این اتحاد برای هنر دینی بسیار مهم است، چراکه معتقدیم: اثر هنری باید نهایتاً در نظام حقیقی خلقت جذب شود تا آنجا که بتوان گفت این اثر بالذات مخلوق خداست.

وجه نظر شهید آوینی درباره مابعدالطبیعه نقاشی معاصر غرب

 آوینی بحث خود را با اشاره به کلمات مکاشفه وارکاندینسکی در باب هنر مدرن و بی‌نیازی نوع انتزاعی محض این هنر به موضوع آغاز می‌کند. ویژگی اساسی هنر انتزاعی و مدرن در نظر او، دوری این هنر از فهم عامه و مخاطب عام و پشت کردن به آن‌ها است.

 اما نقاشی انتزاعی که آن را «نقاشی برای نقاشی» می‌خواند چگونه به ظهور درآمده است؟ در این باب شهید آوینی خود را متکفل به پرسش از «نسبت نقاشی مدرن با آزادی، طبیعت و تکنولوژی» می‌داند و این پرسش را با نظر به هربرت رید که از نظر آوینی در تبیین متافیزیکی نقاشی سهم بیشتری دارد، ابتدا می‌کند. هربرت رید هنر مدرن را از منظر نقاشی می‌نگرد و همین نکته در نظر شهید آوینی بهترین راه است.

اما نسبت هنر مدرن با طبیعت، پس از پرسش از نسبت آن با آزادی؟ در این بحث نیز، شهید آوینی با نظر به آراء هربرت رید در کتاب فلسفه هنر معاصر (مدرن) ابتدا می‌کند. نقاشی نوین نظر عنایتی به هیچ چیز جز خود نقاشی ندارد، یعنی غایت نقاشی امروز نه بازآفرینی طبیعت خارجی و نه بیان انفعالات نفسانی و عواطف نقاش، بلکه تجربه حدود و امکانات کار نقاشی و ماهیت بیانی نشانه‌هایی است که نقاشی از آن بهره می‌برد.

از نظر شهید آوینی، آنجا که نقاش به چیزی جز ذات خود و عناصر خویش توجهی ندارد، «هنر برای هنر» ظهور می‌کند. مقتضای مفهوم هنر برای هنر دارای مواقفی است.

اما چرا تأثیر تکنولوژی بر نقاشی مدرن معاصر، باعث می‌شود که نقاشی ماهیت انسانی خود را از دست بدهد؟ شهید آوینی می‌نویسد: «نقاشی نوعی ابداع است و ابداع در روزگار و سیطره تکنولوژی ناگزیر باید در سازگاری با تکنولوژی انجام شود. در ذات تکنولوژی نیز گرایشی آشکار به کسب استقلال از انسان و حتی نابودی او وجود دارد».

افزودن دیدگاه جدید