سینما در آینه فقه

کتاب سینما در آینه فقه به موقعیت پیروان دین اسلام و هنرمندان مسلمان دربرابر این هنر نظر دارد و با شرح و تفصیل، به مصداق‌های این رویارویی پرداخته است.

تهیه و تنظیم: ریحانه ولیدآبادی

نام کتاب: سینما در آینه فقه (درس خارج فقه آیت الله مروجی)

نویسنده: محمدرضا جباران

چاپ: اول

سال چاپ: ۱۳۷۸

انتشارات: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی

محل نشر: تهران

تعداد صفحه: ۱۶۰

 

فقه پویای اسلامی درباره مظاهر جدید تمدن‌های انسانی دو نقش عمده را برعهده گرفته است. نخست، شناخت این مظاهر و سپس، تحلیل آنها برای مسلمانان. سینما از مظاهر جدید تمدن‌های انسانی و آخرین هنر جهانی (هفتم) است. کتاب سینما در آینه فقه به موقعیت پیروان دین اسلام و هنرمندان مسلمان دربرابر این هنر نظر دارد و با شرح و تفصیل، به مصداق‌های این رویارویی پرداخته است.

عناوینی که در این رشته مورد بحث قرار می‌گیرد از قبیل فیلم، تئاتر و بازیگری از عناوین نوظهور بوده و هیچ یک از آنها در ادله فقه یعنی آیات و روایات وارد نشده است و لذا به خودی خود مشمول اصل برائت است و از ارتکاب و انجام آنها از نظر شرعی هیچ منعی ندارد. ولی همان‌طور که معلوم است تحقق این عناوین در عالم خارج به طور مجرد ممکن نیست؛ چراکه در شکل گرفتن یک فیلم یا نمایش، عوامل زیادی دخالت دارد که هر کدام مصداق عناوین دیگری هستند و ممکن است از زاویه نگاه به آن عناوین، فیلم و بازیگری دارای احکامی باشد.

یک فیلم، متشکل از سه عنصر مختلف است: موضوع، ساختار و مکالمات. این سه عنصر بدون درنظر گرفتن آهنگ‌هایی است که برای ایجاد آنها از انواع سازها استفاده می‌شود و استفاده از ساز، موضوع مستقلی است که در فقه به تفصیل بحث شده است.

 کتاب سینما در آینه فقه، حاصل درس خارج فقه استاد محترم آیت الله مروجی است که با طرح این مقوله تمام عناوینی را که به نحوی با یکی از عناصر تشکیل دهنده فیلم و نمایش ارتباط دارند مورد تحقیق قرار داده است.

هیچ دلیلی بر حرمت فیلم و بازیگری نداریم؛ مگر در صورتی که مشتمل بر عنوانی باشد که در شرع محکوم به حرمت است. عناوینی که فیلم و بازیگری مشتمل بر آنها بوده و ممکن است موجب حرمت این فن باشد، عبارتند از:

۱. دروغ: گفت و گوی بازیگران در فیلم و نمایش، عناصر اساسی تشکیل داستان است و بدون آن، داستان شکل نمی‌گیرد و اکثر این سخنان در هر داستانی، حاصل تراوش ذهن نویسنده داستان است و مطابق با واقع نیست؛ بنابراین ممکن است کسی بگوید که هر فیلم یا نمایش، حاوی دروغ‌های فراوانی است که داستان آن را تشکیل می‌دهد.

اما گفتگوی بازیگران در حال اجرای نقش، مصداق دروغ نیست؛ زیرا درست است که گفتار نمایشی مطابق با واقع نیست؛ ولی هنرپیشه هم در مقام بیان واقع نیست و این را نیز بیننده می‌داند. پس حکم دروغ را ندارد و از جهت شرعی حرام نیست.

۲. غیبت: در پاره‌ای از نمایش‌ها، بازیگران، شیوه گفتاری و رفتاری مردم شهر یا منطقه و یا گروه خاصی را تقلید کرده، بدین وسیله اسباب تفریح و خنده بیننده را فراهم می‌آورند و چون این عمل، غیبت و آزار به حساب می‌آید، در صورتی که تقلیدشدگان اهل ایمان باشند، حرام است.

در این بخش به بررسی غیبت از سه دیدگاه روایات، اهل لغت و عرف می‌پردازد و درباره این بحث می‌سود که ایا مستور بودن عیب، شرط تحقق غیبت هست یا نه؟ درپایان نتیجه بحث این‌طور بیان می‌شود که: هر چند تا بدین‌جا نتوانستیم ثابت کنیم که مستور بودن عیب در موضوع غیبت دخیل است؛ ولی با توجه به آنچه گذشت، نمی‌توان با گفت دخیل نیست. در نتیجه شک داریم که بیان عیوب آشکار، موضوع غیبت باشد و با وجود شک، اصالة البرائة جاری می‌شود و می‌گوییم بیان عیوب آشکار غیبت نیست.

۳. تحریف: فیلم‌ها و نمایش‌های بسیاری درمورد وقایع تاریخی و براساس حکایات مکتوب ساخته می‌شود. در این گونه فیلم‌ها، پاره‌ای از حقایق تاریخی تحریف شده، مطابق با تکنیک و امکانات بازگو می‌شوند.

تحریفی که به وسیله فیلم و نمایش انجام می‌شود دو صورت دارد:

اول اینکه، نویسنده و فیلم‌ساز درصدد بیان واقعیت باشد و بیننده تمام فیلم یا نمایش را به عنوان واقعیت تلقی کند. در این صورت اگر تحریف موجب تغییر معنی شود یا چیزی بر اصل داستان بیفزاید، بدون شک حرام خواهد بود.

دوم اینکه، نویسنده فیلم و نمایش بخواهد براساس یک داستان تاریخی از خود چیزی بنویسد. دراین صورت، اگر بینندگان را از کیفیت کار خود مطلع سازد، به‌طوری‌که انان بدانند آنچه می‌بینند عین واقعیت نیست یا بنای عرف بر این شیوه باشد، به‌طوری‌که ناگفته معلوم باشد که داستان فیلم یا نمایش با داستان اصلی متفاوت است، تحریف بدون اشکال است؛ ولی اگر بنای عرف بر آن نباشد و نویسنده و فیلم‌ساز نیز بینندگان را از کیفیت کار خود مطلع نسازند، تحریف حرام است.

۴. اختلاط زن و مرد و زوجیت فرضی: در هر نمایش، اعم از فیلم و تئاتر، زنان و مردان نامحرم با هم اختلاط می‌کنند و در برخی داستان‌ها، زن و مرد غریبه همسر خوانده می‌شوند و بین خود زوجیت فرضی برقرار می‌کنند.

تحت این عنوان، چهار مسئله بحث خواهد شد: ۱. اختلاط زن و مرد ۲. شنیدن صدای نامحرم ۳. نگاه به نامحرم ۴. زوجیت فرضی

۵. تشبّه به معصومین: درمواردی که قرار است درباره معصومین نمایشی ارائه شود و بازیگران، نقش آن ذوات مقدس را بازی کنند، چاره‌ای نیست جز آنکه یک انسان معمولی به ایشان تشبّه یافته، خود را به جای او فرض کند؛ و ممکن است کسی تشبّه به معصومین را حرام بداند.

دراین مورد، مسئله دارای سه فرض است:

 اول اینکه شخص ایفاکننده نقش یا سازنده فیلم، قصد اهانت به معصومین را داشته باشد. در این‌صورت، تشبّه به معصوم حرام است.

دوم اینکه، کسی قصد اهانت ندارد؛ ولی ایفای نقش و نقش و نشان دادن چهره‌ای غیر معصوم از معصوم، خودبه‌خود موجب اهانت و حرام است.

سوم اینکه، نه شخص قصد اهانت داشته باشد و نه ایفای نقش موجب اهانت شود. در صورت سوم، هیچ دلیلی بر حرمت تشبه نداریم؛ بلکه می‌توان گفت که از باب تأسّی مستحب است.

۶. تشبّه به جنس مخالف: در مواردی زنان در نقش مردان و مردان در نقش زنان بازی می‌کنند و تشبّه به جنس مخالف حرام است.

دلیلی بر حرمت تشبّه به جنس مخالف در غیر موارد جنسیت در دست نیست؛ مگر آنکه مصداق خواری و تحقیر انسان باشد و پوشیدن لباس شهرت نیز تا زمانی که موجب ذلت و حقارت نباشد، جایز است.

 

افزودن دیدگاه جدید